Loading...

आत्ता वाचण्यासारखे :

प्रिय चंदू - पुलंचे आनंदवनात लावलेले पत्र

पु.ल.देशपांडे  

प्रिय चंदू,
         रात्रीचे पावणे अकरा वाजले आहेत आणि मी रेडियोतुन नुकताच एक सांगितिकेचा कार्यक्रम प्रोड्यूस  करून आताच घरी आलो आहे.
         तुझे पत्र वाचले, सुनीता सातार्याला बाबांकडे गेली आहे. वास्तविक पत्र तिला आहे, पण तुझ्या पत्राला उत्तर लिहावेसे वाटले म्हणून उत्तर लिहायला लगेच बसलो.
        मला गेल्या कित्येक दिवसांत शांतपणे स्वस्थ बसायला फुरसतच मिळाली नाही. हा ऑपेराच घे. गेले आठ दिवस मी राबतो आहे. आज ९|| ते १० हा कार्यक्रम झाला. स्वर हवेत विरून गेले मला फ़क्त थकवा उरला आहे.
         मी विचार केला फक्त थकवाच उरला आहे का? वास्तविक विचार केला ही नसता, लाथ मारून वळकटी उघडली असती आणि घोरायला ही लागलो असतो. पण तुझ्या पत्राने मला थकलेल्या अवस्थेतही  विचार करायला लावले आणि जसजसा विचार येईल तसतसा मी लिहिणार आहे. किंवा फौंटन पेन आणि कागदाच्या सहाय्याने विचार करणार आहे.
         तुझ्या सर्व पत्राचा सारांश हाच आहे, की हे सारे आहे तरी काय? जुन्या लोकांनीही हा प्रश्न विचारुन घेतला आहे.  तू कोण आहेस? कुठून आला आहेस? पण सगळ्यात महत्वाचा प्रश्न मला वाटतं हा नाही. तू कशासाठी आला हा प्रश्न महत्वाचा आणि काण्टपासून विनोबांपर्यंत सर्वजण त्या प्रश्नाचे उत्तर शोधीत आहेत. त्या थोरांच्या मानाने अल्पमतीच आपली. पण तू कशासाठी आला आहेस हा प्रश्न सुचण्याचं भाग्य ज्यांना ज्यांना लाभल, जे तुझ्या पत्रामुळे तुलाही लाभलं आहे, असं मला वाटलं, ते धन्य आहेत.
        हा महान प्रश्न आहे, मनाच्या महान अवस्थेत हा प्रश्न सुचतो. तुझं विमान जमिनीवर स्वतःचा पंखा नुसताच फिरवीत राहिलं तर त्याला अर्थ नाही, त्याचप्रमाणे मन देखील जागच्या जागी नुसतं घुमत राहिलं तर त्याला किंमत नाही.
        जमीनीवरचे  पायच सोडून एक उड्डाण घ्यावं लागतं आणि अलिप्तपणे भूगोल पाहिल्यासारखा जीवनाचा विचार करावा लागतो, पण हा विचार करताना आपल्याला त्याचे उत्तर देण्याची ताकद आहे, अशा अहंकराने जर विचार सुरु झाला, तर उत्तर कधीच सापडत नाही, त्याला संपूर्ण निर्मम व्हावं लागतं आणि घोडे पेंड खाते ते इथे!
       तू तुझ्या पत्रात अखिल स्त्री जातीला अत्यंत हीन लेखुन मोकळा झाला आहेस. बायका मुर्ख! - का, तर तुला त्यांच्यात अर्थ आढ़ळत नाही म्हणुन. पण अशाच तुला मूर्ख वाटलेल्या बाईचं छोट पोर पहिलं आहेस ना तू?  त्याला विचार बरं त्याची ती आई कशी आहे? त्याचं ती सर्वस्व आहे कारण त्याच्या सुखदुःखाशी तिच्याइतकं दुसरं कोणी रममाण झालं नाही आणि माणसाला काय हवं असतं ठावूक आहे? स्वतःशी एकरूप होणारं दुसरं कोणीतरी!  काय भयंकर अंहकार आहे नाही?
            तुझ्याशी स्वतःचं ' स्व ' त्व विसरून आपलं सर्वस्व अर्पण करणारी व्यक्ति हवी आहे, पण तू असा विचार केला आहेस का? तू कुणाच्यात तुझं ' स्व ' अर्पण करायला तयार आहेस का? ' निर्मम ' होऊ शकतोस का?  नाही! तू होऊ शकत नाहीस, मी होऊ शकत नाही, होऊ शकतात त्या फक्त स्त्रिया. ज्यांची तुला अजुन ओळख पटली नाही.
            तुझी आई पहा, ती आप्पांसाठी जगते! तिला वैयक्तिक महत्वाकांक्षा नाही, सुनीता स्वतंत्रपणे खुप गोष्टी करू शकली असती. तिच्यात असामान्य बुद्धिमत्ता आहे. पण तिने आपले सर्वस्व माझ्यासाठी ठेवले. मझ्याशिवाय तिला विचार नसतो. इतके आपण पुरूष समर्पणाच्या वरच्या अवस्थेला नाही जाऊन पोहोचत. दुःखे निर्माण होतात ती इथे!
           तू सदैव मृत्युच्या छायेत वावरत असतोस. मीदेखील ऑफिसमध्ये रोज सोनापुरावरुन जातो, अनेकांची अंतिम यात्रा मला दिसते, विचार येतो सारा अट्टाहास यासाठीच का करायचा? लिहायचं - नाटकं लिहायची - विनोदी बाड़ मग लिहायचं - गायचं - गाणी करायचीं - कशासाठी? शेवट तर ठरलेलाच आहे. पण हे विचार मनात येण्यामागची कारणे  कोणती? त्याची गंगोत्री आपल्या अहंकारात आहे. मी आहे तर जग आहे. किंबहुना सारं मला आवडेल असं असलं तरच त्या अस्तित्वाला किंमत आहे.
           या विचारातुन नक्की काही संभवत असेल तर दुःख! निराशा! तुला असल्या निराशेने घेरलेलं आहे. तुला वाटतं मी फ्लायिंग का करावं? - चंदू कराकुनांनी तरी मानेचा काटा मोडेपर्यंत का झिजावं? भंग्यांनी संडास साफ का करावे? स्त्रियांनी बाळंतपणाच्या यातना का भोगाव्या? इतकच काय गाणार्यांनी का गावं? चित्रकारांनी चित्रं का काढावी? जगात कुणी कुणाला दुःख का दयावं?
            ह्या प्रश्नांइतकाच जगात कुणी कुणाला आनंद तरी का द्यावा? हा प्रश्न विचारता येण्यासारखा आहे. शहाण्यांनी या प्रश्नांच्या मागे लागु नये. कारण हे सारं काय आहे, कशासाठी आहे याचं उत्तर कुणालाही सापडलं नाही. हे आहे हे असं आहे, यात आपल्याला अर्थ निर्माण करायचा आहे.
            नाही तरी  फूल म्हणजे काय असतं? काही स्त्रीकेसर काही पुंकेसर - एक मऊ मऊ तुकड़यांचा पुंजका एवढंच ना? पण आपण त्याला अर्थ दिला, कुणी ते प्रेयसीला दिलं, कुणी देवाला, कुणी स्वतः च्या कोटाला लावलं आणि फुलाला अर्थ आणला.
               जिवानालाही असाच अर्थ आणावा लागतो. तो अर्थ काहीतरी घेण्यापासून नसून काहीतरी देण्यात असतो. जीवनाला आपण काहीतरी द्यावे लागते म्हणजे जीवनाला अर्थ येतो.
               हवेवर विरणार्या अल्पजीवी स्वरांची मी संगीतिका आज नदीत दीपदान करतात, तशी सोडली. कुणाला आवडेल कुणाला नावडेल. कुणी माना डोलावतिल कुणी नाकं मुरडतील. मला त्याचं दुःख वा आनंद होता कामा नये. दुःख झाले पाहिजे ते देताना झालेल्या आपल्या चुकांचे, अपुर्णत्वाच्या जाणिवेचे. आनंद झाला पाहिजे ते करताना झालेल्या तन्मयतेचे! बास एवढेच करण्यासाठी आपण इथे आलो आहो.
              तुकोबा म्हणतात ' याचिसाठी केला होता अट्टाहास, शेवटचा दीस गोड व्हावा '.  मी म्हणतो रोजचा दीस गोड व्हावा हा अट्टाहास हवा. कारण रोजच्यातला कुठला दिवस शेवटचा आहे, हे कधी कुणाला आधी कळलं आहे?  आईला पोरांकडून काही घेण्याचा आनंद कुठे असतो पोराला जन्मल्या पासून ती देत येते.
            तू कधी वासरू दूध पीत असतांना गायीचे समाधानी ध्यान पाहिले आहेस का? जीवनाचा मळा आपण शिंपावा, उगवलं तर उगवलं. मग कुठल्याही क्षेत्रात तू ऐस. वैमानिक ऐस अगर हमाल ऐस. बोजा टाकायचाच आहे तो आनंदाने टाकावा.
           वैतागाच्या ठिणग्या लगेच पायाखाली विझवायच्या, वैताग - कंटाळा मलाही येतो क्षुद्रपणा दिसतो स्वार्थ दिसतो. पण तसा आपल्यातही  आणखी कुणाला आढळणार नाहीना याची चिंता करावी, म्हणजे मग जगण्याला धार येते.
            तू तत्वज्ञान वाचण्याऐवजी ललित लेख वाच. डोस्टोवस्की - गोर्की -  डिकन्स - शेक्सपिअर हे वाच. जीवनाला रंग देणारी माणसे ही. तत्वज्ञांचं माझं कधीच सूत जमलं नाही. शुन्याला भागत बसणारी मंडळी करायची आहेत काय? त्यापेक्षा तुझ्या दरासमोर फूलबाग करायला लाग! जीवनाचा आनंद अत्तराच्या कुपीचे झाकण उघडल्यासारखा दरवळायला लागेल आणि ऐसा मजा येईल. लग्न जरूर कर - पण गरीबाच्या सालस रसिक पोरीशी कर तिला चित्रकला येत असावी, नाहीतर संगीत यावं पण केवळ दिखाऊ अँकम्प्लिशमेंट नव्हेत हां. तिला अगदी आपल्या या खर्या कलांची जोपासना करता येईल अशी स्वायत्तता ठेव. ती तुला जिवनाचं नवं दर्शन घड़वील आणि चंदोबा ही शक्ती फ़क्त स्त्रित असते. परमेश्वराची ही अगाध कृती आहे, सर्व जिविताची ही प्रेरणा आहे. ती स्वतःही हे पुष्कळदा विसरते आणि वेड्या सारखी वागते हे दुर्दैव आहे
             तुझे सोबती अचानक गेले तुला दुःख झालं. साहजिक आहे. अंतर्मुख होणंही साहजिक आहे. तू म्हणतोस Their deaths were not justifiable, but then whose deaths are justifiable? माझा एक भाऊ औषधाच्या अभावी वयाच्या अकराव्या वर्षी वारला, माझे वडील अत्यंत निर्व्यसनी, निष्पाप होते, प्रमाणिक होते. ते पन्नाशीच्या आधी ह्रदयविकाराने वारले. परवा मुंबईत गोळीबारात माणसं मेली आणि हिरोशिमा? त्याबद्दल लिहायला हवं?
         ज्या दिवशी जन्माला येणं justifiable होईल त्या दिवशी आपण मरणाचं justification शोधत बसू,  पण आज हाती आलेल्या क्षणाचं सोनं करायचं आहे. जीवाच्या या क्षणांची मजा हीच की ते दुसर्याला दिले तर त्या जीवनाचं सोनं होतं नाहीतर शुद्ध माती! आपलं जीवन मातीमोल वाटायचंसुद्धा एकच कारण की मला दुसर्याच्या जीवनात सुख कसं देता येईल याचा विचार आपल्याला अस्वस्थ करीत नाही आणि तो ज्यांना अस्वस्थ करतो ते भाग्यवान जीवनाला अर्थ आणतात. तुझं पत्र मी सुनिताला पाठवीन तिचं उत्तर तुला येईलच.
ता. क. : १२ वाजत आले आता थांबतो.
                            
                                    भाई